Giới thiệu
Chuyển đổi số (digital transformation) không còn là lựa chọn — nó là yêu cầu bắt buộc đối với mọi tổ chức, và trường đại học không ngoại lệ. Tuy nhiên, chuyển đổi số trong giáo dục đại học không chỉ đơn thuần là việc triển khai công nghệ. Nó đòi hỏi sự thay đổi căn bản về cách thức quản trị, tổ chức và vận hành toàn bộ hệ thống (Hashim, Tlemsani và Matthews, 2021). Các nghiên cứu gần đây cho thấy sự thành bại của chuyển đổi số trong giáo dục đại học phụ thuộc chủ yếu vào mô hình quản trị — hơn cả công nghệ hay ngân sách (Castro Benavides, Tamayo Arias và Arango Serna, 2020).
Bài viết này phân tích các mô hình quản trị đại học truyền thống, những giới hạn của chúng trong bối cảnh số, các mô hình quản trị mới đang hình thành, và đưa ra khuyến nghị cụ thể — đặc biệt cho bối cảnh giáo dục đại học Việt Nam — nhằm xây dựng hệ thống quản trị linh hoạt, hiệu quả và thích ứng với yêu cầu chuyển đổi số.
1. Các mô hình quản trị đại học truyền thống
1.1. Mô hình phân cấp (Hierarchical Governance)
Mô hình phân cấp — còn gọi là mô hình quan liêu (bureaucratic model) — là hình thức quản trị lâu đời nhất trong giáo dục đại học. Quyền quyết định tập trung ở cấp cao nhất: Bộ Giáo dục, Hội đồng Trường, và Ban Giám hiệu. Cấp dưới — phòng ban, khoa, bộ môn — thực thi theo phân công (Ferlić, Musselin và Andresani, 2009). Musselin (2021) phân tích trong Annual Review of Sociology rằng mô hình này phát triển mạnh tại châu Âu lục địa, nơi nhà nước đóng vai trò chủ đạo trong tài trợ và điều hành giáo dục đại học.
Ưu điểm của mô hình phân cấp là tính thống nhất, dễ kiểm soát và phù hợp với quy mô lớn. Tuy nhiên, nó gặp ba giới hạn nghiêm trọng trong bối cảnh chuyển đổi số: thứ nhất, tốc độ ra quyết định chậm — mọi t